Storieta
English
Sign up

The opening · free to read

La Storia

Na puora vèdula, un puc sù cuj àis, a viveva na volta’n ta na pìsula cjašuta tal orli di un boscùt di montagna. Sta vèdula, che di chè i vi conti la me storia, dal dì stes che finìt a veva di èsi maridada, vivùt a veva na vita a la buna, e puc a ghi bastava par mandà ’ndavànt baraca. Fašìnt li ròbis com’che Diu’l voleva, a si rangjava ben par ic e pa li so fìis. Tre bieli scròfis a veva, e basta, e tre vacjùtis e na piora ca si clamava Mali. Cjalinoša a era la so cjàmara e la cušina pur indulà ca si mangjava ogni so pastùt. Di roba picanta a no veva maj bišugna; e maj a ti cjoleva nisùn boconùt delicàt. Il so mangjà al era a la buna coma’l so gurmàl. Maj si malava par vèisi stonfada. Mangjusà puc: èco la so ùnica cura; e cun chèl il tègnisi contenta e ’ndafarada. Nisùn mal di gjàmbis a gh’impediva di balà, e maj a no sufriva di mal di cjaf. Vin a no’n beveva—nè blanc nè ros; ta la so taula t’jodèvis doma blanc e neri— lat e pan scur, che di chèl ic no si lagnava; panseta frita e ogni tant un ovùt o doj, parsè che ic a tegneva polàn e bèstis. Un curtìl a veva, sieràt dut atòr cu na stecjada e un fosalùt pardifòu; e’n ta chistu a ti tegneva un gjal, clamàt Cjantaclàr, che par cjantà il mont a no’n d’aveva di compaj. Na vòus pì biela al veva di chè di un òrgano alegri ca sùnin in glišia il dì di fiesta. Il so cjantà tant pì fuart al era’n ta stu curtìl che’l sun da l’ora’n tal cjampanìl in plasa. Par istìnt al cognoseva ogni vignì dal ecuinosi in ta stu paìs; pars’che cul alsasi di cuìndis gràdos, i ti lu sintèvis cjantà—nuja da fà. Al veva na cresta pì rosa di un coràl fin, a pùntis, coma li torètis di un cjascjèl. Il so bec al era neri, e neri a ti luševa. Ašurìns al veva gjàmbis e piè, cu li òngulis pì blàncis di un gilio. Li so plùmis, po, dut’ doràdis a èrin. Stu gjal nòbil governo al veva su sièt gjalìnis, ca lu servìvin in dut: sòus sos a èrin, ma encja i so paramours; e bièlis coma luj a èrin di colòu; ma chè che’l cuèl dal pì biel colòu a veva, la biela mam’selle Partelota a veva’n nòn. A era, di manièris, na vera madama, tant di compagnia; e un fà gentìl sempri vùt a veva da cuant che pitinut’a era; che ’nsoma il còu stes a ti veva cativàt di Cjantaclàr, e stret ti lu tegneva. Luj, po, dut il ben dal mont ghi voleva. A colava’l còu a sìntiju a cjantà, cuant che dut lustri al saltava fòu’l soreli, in plen’armonìa, “Oh cuant lontàn cal è’l me ben!” parsè che’n chej dìs, i vìn da savej, nemaj e usiej cjacarà e cjantà ben a podèvin. A era ’lòr capitàt che al cricà d’un dì che mentri che Cjantaclàr in miès da li so fèminis pojàt al era’n ta la stangja dal pulinàr, cu la biela Partelote dongja di luj, stu Cjantaclàr tacàt al veva a rugnati coma un cal stà fašìnt un brut sun. Cuant che Partelote sintùt lu veva cussì ronfà, duta’n pensej a ghi à dita: “O puor il me omp, se vèišu ch’i ronfàis in chista maniera? Durmiòn ch’i no sèis altri, sù, vergogna!” E luj ghi veva rispundùt, dišìnt: “Madame, i vi prej di no vèisila a mal: ma jò, pardiu, i mi soj apena insumiàt di alc ca mi à fàt tremà il còu. Diu bon,” al veva dita, “judimi a capì stu sun, e a tegni il me cuarp fòu da la galera! Mi soj insumiàt ch’i cjaminavi sù e jù pal nustri curtìl cuant ch’jodùt i’ai na bestia ca someàva un cjanàt ca varès volùt plantà i so dincj’ in tal me cuarp e fami fòu. Di colòu a era fra il zal e il ros, cu la punta nera da la coda e da l’orèlis, no coma’l rest dal so pelàn. Il nas pìsul a veva, e doj vuj ca ardèvin. I eri cuaši muart di poura al jòdila: a è par chèl ch’i rugnavi, i saj ben jò.” “Sù, sù!” a ghi’a dìt, “ma sè poura da vej! Adès po,” a ghi à dìt, “pal Diu bon lasù, i vèis pierdùt dut il ben ch’i vi volevi. Coma i faju jò a volèjghi ben a un fifòn? Par sigùr, com’ che ogni fèmina a dìs, i vìn dùtis na granda voja, se pusìbul, di vej òmis ca sòn sàvius e plèns di còu, ca no sòn stùpis nè crumìros nè ca tìrin il cul indavòu in front di ogni malàn, e nencja di chej ca si dà àriis, pardiu! Coma i ausàišu a dìšimi ‘puor me’ e a fami jodi ch’i tremàis da la poura? No vèišu il còu di un omp? No vèišu na barba? Diu bon—vi fani tremà i suns? Diu’l sà che i suns a no sòn nuja—na vanitàt e basta. I suns a sàltin fòu da l’indigestiòn, e spes daj vapòus e da la complesiòn, cuant che un al à na sorabondansa di umòus. A è clar che stu sun ch’i vèis vùt stanòt al vèn fòu da na superfluitàt dal vustri umòu ros, pardiu, che’n taj suns a ghi fà vignì a la zent na poura mata di frècis, di flàmis di fòuc ros, di besteàtis pròntis a muàrdiu, di lòtis, e di cjanùs e di cjanàs; pròpit coma che’l umòu da la melancolìa tancju òmis planzi al fà durànt la nòt par poura di òrs e di tòrus nèris, o par timòu di vignì ’ngrimpàs da diaulàs. I podarès contà pur di altri umòus che a tancju òmis a ghi ruvìnin il sun, ma di chej i contaraj un puc e basta. A nol vèvia Catòn—da omp sàviu cal era— dita che ai suns no si varès da fàjghi cašu? Alora, siòr me,” a à dita, “si vignìn scorsàs dal pulinàr, pal amòu di Diu, basta cjoli un lasatìf. Pa la salvesa da l’ànima me e da la me vita, scoltàimi ben, che jò i no vi dìs bušìis, ca è miej ch’i vi purgàdis ben da la melancolìa e da la bila; e par no pierdi timp, pars’che’n stu paìs a no è nisùn farmacista, i v’insegni ben jò a sièlzi li èrbis jùstis ca vi faràn ben e vi rimetaràn in stangja; e’n tal vustri stes ort i cjataraj li èrbis ch’a àn che proprietàs naturàlis di purgavi par disòt e par parzora. No stèit dismintiavi di chistu, pal amòu di Diu! A si jòt ben ch’i sèis colèric di temperamìnt. Stèit atènt dal soreli cuant cal và’n sù. No stèit ’mplenivi di ròbis masa picàntis; che si lu fèis, i scomèt pì di na palanca che ogni ters dì a vi tornarà na fievra, o un tic ca vi farà zì a finila malamintri. Par un dì o doj i varèsis da mangjà doma vièrs prin di cjoli’l vustri lasatìf di èrbis aromàtichis o cjasafièvra, opùr di ardìla ca crès ben ucà; o di eufòrbia opùr di cuàrgnuj o di che èdera ca si la gòt a cresi’n tal curtìl; cjapàilis sù e mastiàilis bièlis frèscis. Tegnèivi alegri, omp, in nòn di vustri pari! No stèit vej poura di un sun. I no vi dìs altri.”

“Madame,” al à dìt, “merci beaucoup pal consej. Lo stes, si volìn cjacarà di stu siòr Catòn, che di èsi sàviu al era cussì famòus, se ben ca nol veva vùt brus suns da contà, pardiu, però che un al pòl ben leši taj lìbris vècjus di tancju òmis che pì lungja ’la savèvin di Catòn stes—vi lu siguri jò— che dut il contrari a dišèvin di luj, e che par speriensa a riscuntràvin che i suns a pòsin significà bieli ròbis e no doma li tribulasiòns che la zent a à’n taj dìs dal so vivi. A no ocòr chì mètisi a discuti; la dimostrasiòn a si la cjata’n tal fat stes. Un daj pì grancj’ scritòus lešùs daj òmis al dìs cussì, che doj di lòu a èrin na volta zùs a fà i pelegrìns, cu la pì buna ’ntensiòn. A ghi càpita di rivà’n ta un paìs indulà ca era tanta di che zent —e mancjansa di alogjamìns— ca no èrin stàs bòis da cjatà nisùn lòuc indulà zì par pasà ’nsièmit la nòt. Par fuarsa di necesitàt alora a ghi à tocjàt zì ognùn pa la so banda; ogni un al è rivàt ta la so ostarìa, e a si à rangjàt coma cal à podùt. Un al è zùt a finila’n ta na stala, in font di un curtìl cuj nemaj da tiru; chel altri omp a si à’mpostàt tant miej, coma che la furtuna da li vòltis a vòu, ca ni governa dùcjus in ta la so maniera. A susèit duncja che, tant prin ca si fès lustri, stu omp a s’insumièa tal so jèt, lì cal era, di coma che’l so compaj a lu clamava e a ghi diševa: ‘Puor me! che stanòt i vegnaraj copàt chì ch’i soj, in ta na stala di nemaj. Vèn a judami, fradi me, prin ch’i mori; còr svelt uchì ch’i soj,’ al veva dita. Chist’omp a si à sveàt a colp da la poura; ma apena ca si veva sveàt a si’era voltàt di nòuf, fašìnt fenta di nuja, pensànt che’l so sun dom’na vanitàt al era. Ma’n tal so durmì do vòltis ’nsumiàt si veva; e na tersa volta’l so compaj al vèn e a ghi pàr cal diši: ‘Adès i soj stàt copàt. Jòt tu li me ferìdis, làrgis e fòndis! Se domàn ti lèvis sù bunoruta, in tal puartòn a ponènt dal paìs,’ al à dìt, ‘un cjar cargu di ledàn ulà t’jodaràs, e sot di chèl platàt al sarà’l me cuarp; sigùriti che stu cjar al vegni fermàt. Ti lu dìs jò ca mi àn copàt pal me oru’; e chì a ghi à contàt com’che copàt’l era stàt, cu na siera’n muša da fà tant dòu. E sigùr, po, che’l sun al era veretàt; par via che la matina dopo, al cricà dal dì, al è zùt là da l’ostarìa dal compaj; e cuant che rivàt al era’n ta la stala daj nemaj, a si’a metùt a colp a clamalu. Il ostièr a ghi à sùbit rispundùt, e a ghi à dìt: ‘Siòr, il vustri compaj al è partìt; al è zùt fòu dal paìs bunora bunora.’ Stu omp alora a si’a fàt sospetòus, recuardànt cuj cal veva jodùt’n tal so sun; e via cal è zùt, sensa pì dindulà, ta la punta Ovest dal paìs, indulà che cjatàt al à un cjar di ledàn, pront paj cjamps, dut rangjàt in ta la stesa maniera ca ghi veva contàt chèl cal era muart; e alora a si à metùt a sigà fuart: ‘Vendeta e gjustìsia par stu malfàt! Stanòt il me compaj al è stàt sasinàt; lì cal è’n tal cjar, cuj vuj spalancàs e svuarps. A li autoritàs i ghi sighi,’ al à dita, ‘ca varèsin da governà pì ben sta sitàt. Vegnèit, Diu bon! Jodèit il me puor compaj copàt!’ Sè altri i pòsiu contà di sta storia? Coruda lì, la zent a à rebaltàt il cjar e’n tal miès dal ledàn a à cjatàt il muart, stàt apena sasinàt. O Diu benedèt, che Just ti sòs e Bon, jòt com’che’l malfàt ti ni fàs sempri jodi! Il sasìn no si tèn maj platàt. Il sasìn ghi è cussì schifòus e abominàbil a Diu, che cussì just e bon al è, che maj nol vòu ca si tegni platàt: ca ghi voli un àn o doj o tre, il sasìn a si fà ben jodi, crodèimilu. E a colp i consilièrs dal paìs a ti cjàpin il cjaretièr e a lu tortùrin, e a la roda a ti mètin pur’l ostièr, che puc ghi’a volùt par confesà’l malfàt, e’mpicjàs pal cuèl a sòn zùs a finila. A è clar duncja che i suns a sòn da temi; e par sigùr in tal stes libri i lès pròpit in tal capìtul dopo di chistu, (i no conti bušìis, sinò ca mi vegni un colp), che doj òmis volùt a varèsin di viagjà par mar, par afàrs sos, fin ta un paìs lontàn, se il vint a no ghi fòs stàt contrari: e par chèl ghi à tocjàt spetà tant timp in ta na sitàt plena di ligrìa dongja d’un puart. Ma na biela dì, pròpit sul imbrunì, il vint al à tacàt a soflà com’ca volèvin. Ducju contèns a sòn zùs a durmì, intindìnt di partì di nòuf al cricà dal dì; ma jòt tu se a un a no ghi càpita na roba da no crodi. Pròpit chel lì, sùbit prin di sveàsi, a si’nsumièa di na maravèa di sun. A s’insumièa che un omp in banda dal jèt a ghi comandava di spetà lì, dišìnt: ‘S’i ti partìs domàn di matina, i ti vàs a’nnegati; la me storia a finìs lì.’ Sveàt, a ghi’a contàt il sun al so compaj, e a lu à preàt di posponi il viàs. Il so compaj, pojàt in banda dal jèt, e si’a metùt a ridi e a cjòilu inziru. ‘Nisùn sun,’ al à dìt, ‘a mi farà cussì tant timòu da fami lasà’n banda li me ròbis. A no m’impuarta na cica daj to suns, che i suns a sòn doma ilušiòns e schers. I òmis a s’insumièjn ogni dì di suvìtis e simiòs e di altri tancju strambolòs; A s’insumièjn di alc ca nol è e ca nol sarà. Ma dal momènt ch’i jòt che chì ti vòus restà e da bondanùja pierdi chì il to timp, par tant ca mi displaši, i ti daj il bundì.’ E cun chèl a mi à saludàt e’l è zùt via. Ma prin d’èsi rivàt a metàt dal so viàs, i no saj parsè e par cuala disgràsia, capitàt a era che’l font dal velièr a si’a spacàt e naf e omp a sòn zùs a’nfondasi in plena vista di altri nafs visìnis, ca stèvin fašìnt la stesa curìnt di mar. E alora, la me biela Partelote, da ešèmplis vècjus coma chìscjus i varèsis da jodi che nisùn al varès da scjasàjghi li spàlis ai suns, parsè ch’i vi siguri jò ca si à di vej poura di tancju suns. Jodèit che in ta la storia di Sant Kenelm i’ai lešùt —cal era fì di Kenulpus, un nòbil Re di Mercia—che Kenelm insumiàt di alc si veva un momènt prin di vignì sasinàt, tal stes dì, e’nsumiàt si veva cal sarès stàt copàt. Na serva so ghi veva spiegàt ogni toc dal so sun e consiliàt di vuardasi ben dal tradimìnt; ma al veva doma sièt àis e puc gh’interesava di tegni a mins i suns, tant ’nocènt cal era’l so còu. Pardiu, i vi darès volentej la me bluša si vèsis lešùt la so storia, coma me. Dama Partelote, in veretàt i vi dìs che Macrobius, che tant scrìt al veva in Africa di chel coragjòus di Sìpio, al aferma la veretàt daj suns, e al dìs ca còntin dùcjus di ròbis ca vàn a capità. Cundipì, i vi prej di dàjghi na ocjada al Testamìnt Vecju, chèl di Danièl, par jodi se par luj i suns a fòsin stàs na vanitàt. Lešèit pur di Jošèf, a lì i jodarèis che i suns a sòn stàs tanti vòltis (i no dìs sempri) sens di ròbis ca vèvin da capità. Jodèit i re dal Egjt, il siòr Faraòn, il so fornàr, e pur’l so castaldu, e vuardàit ben s’a ghi crodèvin ai suns o no. Chej ca vòlin leši di reàmps diferèns, a pòsin cjatà’n taj suns tanti maravèis. Jodèit Crèšus, che re di Lidia’l era: a no si vèvia’nsumiàt di èsi’n ta un àrbul, ca voleva diši cal sarès stàt impicjàt? E jodèit chì Andromaca, fèmina di Etor, che’l dì stes che Etor al varès pierdùt la vita, di chèl insumiada si era la nòt prima di coma che Etor la vita al sarès zùt a pierdi se’n ta chel dì al fòs zùt a lotà; višàt lu veva, ma nuja no veva zovàt; al era zùt lo stes a combati, ma al era stàt copàt a colp da Achìl. Ma sta storia a doventa masa lungja; il dì a si visina e a mi tocja fermà. I dìs, alora, par concludi a la svelta, che da chista višiòn i zaraj a vej alc di puc di bon; e i vuej pur diši chistu, che a li pùrghis i ghi faj pucja fede, par via che—i saj ben jò—a sòn velenòšis: chès no, ca no mi plàšin nencja un puc. Adès basta, e cjacaràn doma di ligrìa. Madame Partelote, pal me grant plašej Diu a mi à mandàt la grasia pì bondanta: che al jodi cuant biela ch’i sèis di muša, cun chel ros vìf ch’i vèis atòr daj vuj, a mi vèn la pì granda poura di murì; parsè che sigùrs i sìn che in principio mulier est hominis confusio. Madame, la sentensa di stu latìn a è clara: la fèmina a è dut il ben che’l omp al brama [2]; che cuant che di nòt i vi sìnt mulišina’n banda, e se ben ch’i no pòs montavi ’nsima par via che’l vustri stec al è masa fin, i soj lo stes cussì contènt e beàt ch’i sfidi ogni sun e ogni višiòn.”

The book keeps going

Keep reading, and see it illustrated

Reading is free forever. Sign up and watch scenes appear while you read.

Illustrated scene from The Great GatsbyIllustrated scene from Pride and PrejudiceIllustrated scene from Alice's Adventures in Wonderland

Scenes Storieta drew for other classics.

New illustrated classics

A new classic, drawn, in your inbox.

Once or twice a month: the latest books to get full character casts, scene art, and free comic editions. No account needed.