Αριστοτέλης Βαλαωρίτης

Εν τω βίω των εθνών, και μάλιστα των νεαζόντων, πολύ μάλλον ενδιαφέρουσα της εξακριβώσεως του σημείου πολιτισμού, εις ό έφθασαν εν ωρισμένη στιγμή, φαίνεται ημίν η εξέτασις της διευθύνσεως καθ' ην ταύτα βαδίζουσιν. Αν εξ αυτής προκύπτη ότι βαίνει η Ελλάς επί τα πρόσω κατ' ευθείαν απαρέγκλιτον γραμμήν, δεν πρέπει ν' αχθώμεθα υπέρ το μέτρον ούτε δια την βραδύτητα της πορείας, ούτε δια το χωρίζον ημάς από των άλλων εθνών διάστημα, όσον μέγα και αν απομένη. Και υπό μεν την υλικήν έποψιν η πρόοδος της χώρας ταύτης, καίτοι ουχί ίσως ανάλογος της αγχινοίας της φυλής και της διακρινούσης τον αιώνα πυρετώδους δραστηριότητος, είναι τουλάχιστον αναμφισβήτητος και προφανής εις τον εγκύπτοντα εφ' οιουδήποτε στατιστικού πίνακος ή απλώς στρέφοντα περί εαυτόν τους οφθαλμούς. Αν όμως εξετάσωμεν και την σήμερον διανοητικήν ημών κατάστασιν, ουχί εν συγκρίσει προς τα άλλα έθνη, όπερ ήθελεν είναι άδικον, αλλά προς ημάς αυτούς κατά τας τελευταίας δεκαετηρίδας, η απάντησις δεν είναι επίσης ευχερής. Παράτολμον ίσως ήθελεν είναι το ν' αποφανθή τις ανεπιφυλάκτως ότι εν συνόλω δεν προώδευσε το έθνος και πνευματικώς· αλλ' ενώ η υλική πρόοδος είναι ψηλαφητή, η διανοητική επί τα πρόσω κίνησις αυτού απομένει πολύπλοκον ζήτημα· το δε ζήτημα, τούτο παρίσταται υπό όντως αποθαρρυντικήν φάσιν, οσάκις οπωσδήποτε εξέχων τις ανήρ αποχωρίζεται ημών ανεπιστρεπτεί. Ότε είδομεν αποκομιζόμενον τον Οικονόμον μάτην ανεζητήσαμεν τον αντάξιον αυτού μεταξύ των επιζώντων ρασοφόρων, και αποχαιρετώντες τον Ασώπιον δεν εβλέπομεν τον δυνάμενον να συγκριθή προς τον διδάσκαλον εκείνον, αν ουχί δι' άλλο, δια την αρχαϊκήν τουλάχιστον εις τα γράμματα αφοσίωσιν και την χαλκέντερον φιλοπονίαν. Εις ουδένα εκληροδότησεν αποθνήσκων την πυρίνην γλώσσαν του ο Φαρμακίδης, ουδ' ανευρίσκομεν μεταξύ του σμήνους των σήμερον δημοσιογραφούντων τον ισόπαλον του Λεβίδου. Του φαινομένου τούτου δεν επιχειρούμεν επί του παρόντος την εξήγησιν· αλλ' αν εξαιρέσωμεν τους φρονούντας ότι η φιλοτιμία επιβάλλει αυτοίς να λέγωνται κατ' ουδέν κατώτεροι των αποθνησκόντων ομοτέχνων, η πραγματικότης αυτού εκδηλούται εις τα όμματα πάντων και βαρύτερον καθιστά παντός χωρισμού το πένθος. Τα λοιπά έθνη προπέμποντα τους καταβαίνοντας εις τον τάφον διακεκριμένους άνδρας, θρηνούσιν επ' αυτοίς κατεχόμενοι προ πάντων υπό αισθήματος ευγνώμονος συμπαθείας, εις δε το ημέτερον πένθος πρωταγωνιστεί το αίσθημα της ημετέρας ζημίας και του κενού το οποίον αφίνει ο απελθών. Στερούμενοι χρησίμου ανδρός θρηνούμεν ως τέκνα ου μόνον απορφανισθέντα, αλλά και ανίκανα να επαρκέσωσιν εις εαυτά. Σήμερον δε ότε απέθανεν ο Βαλαωρίτης και εσιώπησεν ο Παράσχος, καταγινόμενος εις την σύνταξιν τoυ ποιητικού αυτού απολογισμού, μάτην ζητούμεν τίνα άλλον δυνάμεθα, μεθ' όσης δήποτε συγκαταβάσεως, ν' αναγορεύσωμεν ποιητήν.